วันศุกร์ที่ 6 พฤศจิกายน 2569 นายนิทัศน์ แสงวัฒนะ รองผู้อำนวยการสำนักงานกิจการยุติธรรม มอบหมายให้ นายไชยสุวัฒน์ ถุงเงิน ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนากระบวนการยุติธรรม เข้าร่วมการเสวนาและระดมความคิดเห็นเพื่อกำหนดโจทย์การวิจัย ประจำปีงบประมาณ พ.ศ. 2570 ณ ห้องประชุมสัมมนา B1-2 ชั้น B1 อาคารรัฐสภา (และผ่านระบบ Zoom) จัดโดย คณะอนุกรรมการกลั่นกรองการดำเนินงานด้านการวิจัย
ในคณะกรรมการวิจัยและพัฒนาของวุฒิสภา ร่วมกับ สำนักงานเลขาธิการวุฒิสภา โดยมี รองศาสตราจารย์ ดร.ประภาส ปิ่นตบแต่ง ประธานอนุกรรมการกลั่นกรองฯ เป็นประธานเปิดโครงการ
การเข้าร่วมเสวนาในครั้งนี้ สำนักงานกิจการยุติธรรม (สกธ.) ได้ร่วมขับเคลื่อนทิศทางโจทย์การวิจัยเชิงยุทธศาสตร์เพื่อสร้างผลลัพธ์ (Outcome) และผลกระทบ (Impact) ต่อบทบาทวุฒิสภาในการพัฒนากฎหมายและกำกับติดตามการบริหารราชการแผ่นดิน โดยมีสาระสำคัญและข้อสรุปจากการเสวนา 4 ประเด็นดังนี้
1.การวิจัยเพื่อยกระดับคุณภาพของกฎหมาย อาทิ การศึกษาและพัฒนารูปแบบการประเมินผลสัมฤทธิ์ของกฎหมายที่เหมาะสมกับประเทศไทย และการวิจัยประเมินผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคมที่เกิดขึ้นจริงหลังการบังคับใช้กฎหมาย เช่น การติดตามประเมินผลสัมฤทธิ์ของการใช้จ่ายเงินกู้ภาครัฐ เช่น พ.ร.ก. เงินกู้ 400,000 ล้านบาทในมิติด้านวิกฤตพลังงาน ผลกระทบต่อเกษตรกร และความเป็นธรรมในการเข้าถึงแหล่งเงินทุน รวมถึง ศึกษาข้อจำกัดกรอบเวลาตามรัฐธรรมนูญ เพื่อหาแนวทางปรับปรุงขั้นตอนไม่ให้กระชั้นชิดจนเกินไป ซึ่งอาจส่งผลให้กฎหมายขาดความสมบูรณ์
2.การวิจัยเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการติดตามการบริหารราชการแผ่นดิน อาทิ การศึกษาระบบติดตามนโยบายสำคัญของรัฐบาล เพื่อให้สมาชิกวุฒิสภามีข้อมูลเชิงลึกใช้ในการอภิปรายและติดตามการดำเนินนโยบายของรัฐบาล และวิจัยปรับปรุงกระบวนการและหลักเกณฑ์การพิจารณาให้ความเห็นชอบบุคคลผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมืองและองค์กรอิสระ ให้มีมาตรฐาน ยึดโยงกับประโยชน์ของบ้านเมือง และเป็นที่ยอมรับของสังคม
3.การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีปัญญาประดิษฐ์ (AI) อาทิ การนำเทคโนโยลีปัญญาประดิษฐ์ AI มาใช้ในงานนิติบัญญัติ เพื่อแก้ไขปัญหาคอขวดในกระบวนการนิติบัญญัติ ตั้งแต่การเตรียมร่างประชุม การสรุปประเด็นกฎหมาย การช่วยศึกษาร่างกฎหมาย ตลอดจนการทำวิเคราะห์ข้อมูลสร้างข้อมูลรูปแบบ Dashboard
4.การวิจัยโดยยึดประชาชนเป็นศูนย์กลางและลดช่องว่างการเข้าถึงยุติธรรม อาทิ การจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายผ่านคณะกรรมาธิการ 21 ชุด เพื่อลดช่องว่างระหว่างรัฐกับประชาชน ให้ประชาชนเข้าถึงความยุติธรรมและกฎหมายได้ตั้งแต่ก่อนเข้าสู่กระบวนการยุติธรรม และการวิจัยในประเด็นความเดือดร้อนซ้ำซาก เช่น การป้องกันการกระทำผิดซ้ำ การลดความแออัดของผู้ต้องขังในเรือนจำ และการทบทวนปัญหาอาญาเฟ้อหรือบทกำหนดโทษทางอาญาที่ไม่เหมาะสม
ในโอกาสนี้ ผอ.สวพ. ได้กล่าวถึงบทบาทของ สกธ. ในฐานะฝ่ายเลขานุการคณะกรรมการการบริหารงานยุติธรรมแห่งชาติ (กพยช.) ได้ดำเนินการศึกษาวิจัยเชิงลึกอย่างต่อเนื่องในประเด็นสำคัญ ได้แก่ แนวทางการป้องกันการกระทำผิดซ้ำ มาตรการลดความแออัดของผู้ต้องขังในเรือนจำ(การหันเหคดี) และการพัฒนากฎหมายทางอาญา รวมถึงการพัฒนาฐานข้อมูลความรู้ด้านกระบวนการยุติธรรม (Justice Knowledge Base: JKB) พร้อมเน้นย้ำความพร้อมในการบูรณาการองค์ความรู้ เทคโนโลยี AI และกรอบการประเมิน PLS ร่วมกับหน่วยงานภาคีเครือข่าย เพื่อผลักดันงานวิจัยไปสู่การยกดับกระบวนการยุติธรรมให้เกิดประโยชน์สูงสุดโดยยึดประชาชนเป็นศูนย์กลางต่อไป
ทั้งนี้การเสวนาดังกล่าวยังได้รับข้อเสนอแนะสำคัญจากผู้ทรงคุณวุฒิ รายละเอียดังนี้
ศ. (วิจัย) ดร.ชุติมา เอี่ยมโชติชวลิต เสนอให้พัฒนาทักษะดิจิทัลและ AI Literacy ของบุคลากรให้เป็น “One-person team” เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพงานนิติบัญญัติ พร้อมดึงจุดแข็งของประเทศด้านความมั่นคงทางอาหารและความหลากหลายทางชีวภาพมาเป็นโจทย์วิจัย
ศ. ดร.ศิริพรรณ นกสวน สวัสดี เสนอการทำวิจัยสั้นด่วน (CRS Model) ความยาว 5–15 หน้า เพื่อให้ทันต่อการใช้งาน อภิปราย และเปิดเผยต่อประชาชน พร้อมเสนอจัดทำเอกสารทางเลือกรายประเด็น (Options Paper) เพื่อเตรียมข้อมูลเชิงประจักษ์รองรับการแก้ไขรัฐธรรมนูญ
รศ. ดร.ชัยยันต์ ประดิษฐศิลป์ เน้นย้ำงานวิจัยเชิงสถาบันที่ตอบสนองสังคม (Social Relevance) ปรับการประเมินสภาจากระดับ Output เป็น Outcome/Impact ต่อประชาชน และเสนอให้วุฒิสภาจัดทำระบบนิเวศการวิจัย (Research Ecosystem) แบบ One-Stop Service ลดขั้นตอนระเบียบราชการที่ไม่จำเป็น
นางสาวธีรพรรณ ใจมั่น ผลักดันกรอบการติดตามการบังคับใช้กฎหมาย (Post-Legislative Scrutiny: PLS) ใน 21 คณะกรรมาธิการ และการดึงศักยภาพวุฒิสมาชิกจาก 20 กลุ่มอาชีพมาเพิ่มคุณภาพในกระบวนการนิติบัญญัติ